هیأت موفق، هیأت «مؤثر» است

به گزارش روابط عمومی سازمان تبلیغات اسلامی، هیأت، فقط چند ساعت نشستن در یک مجلس، شنیدن روضه، گریه کردن و بازگشتن به خانه نیست. اگر قرار باشد هیأت را صرفاً با میزان شور و اشک، صدای مداح، کیفیت صوت و تصویر یا تعداد جمعیت بسنجیم، شاید بخش مهمی از فلسفه شکل‌گیری آن را نادیده گرفته باشیم؛ چراکه هیأت، در اصل باید جایی برای تربیت باشد؛ جایی که انسان از آن بیرون می‌آید و چیزی در رفتار، نگاه و سبک زندگی‌اش تغییر کرده است.

سؤال اصلی همین‌جاست؛ هیأت موفق کدام است؟ آیا مجلسی که صدای بهتر و تجهیزات بیشتری دارد، هیأت موفق‌تری است یا هیأتی که اثرش را می‌توان در زندگی آدم‌هایش دید؟

حجت‌الاسلام محمد سعیدی‌آریا، استاد حوزه و دانشگاه، در گفت‌وگو با ما با اشاره به همین مسئله، موفقیت هیأت را نه در ظاهر و صوت و شور مجلس، بلکه در میزان اثرگذاری تربیتی و معرفتی آن می‌داند. او برای توضیح این موضوع، به نگرانی پیامبر اکرم (ص) درباره آینده دین و قرآن اشاره می‌کند و معتقد است همان خطری که قرآن را تهدید می‌کند، می‌تواند هیأت را نیز تهدید کند.

هیأت نباید به «صوت و شور» محدود شود
سعیدی‌آریا در تبیین یکی از آسیب‌های پیش‌روی مجالس دینی، به روایتی از پیامبر اکرم (ص) استناد می‌کند و می‌گوید: «پیامبر اکرم(ص) می‌فرمایند: "إنّي أخافُ علَيكُمُ استِخفافا بالدِّينِ ... و أن تَتَّخِذُوا القرآنَ مَزاميرَ"؛ نگرانی من برای شما این است که دین را سبک بشمارید و قرآن را با ساز و آواز بخوانید.»

او این روایت را هشداری نسبت به تقلیل قرآن به صرف تلاوت و صوت می‌داند و ادامه می‌دهد: «این از نگرانی‌های پیغمبر برای امتشان است. می‌ترسم قرآن فقط تبدیل به یک صوت شود بین شما؛ از قرآن فقط صوتش بماند و عملکرد به آن نباشد. این یک خطری است که مجلس قرآن ما را تهدید می‌کند.»

به گفته این استاد حوزه و دانشگاه، اگر بپذیریم که قرآن و عترت از یکدیگر جداشدنی نیستند و این مسئله را بر اساس حدیث ثقلین در نظر بگیریم، همان خطری که قرآن را تهدید می‌کند، درباره هیأت نیز وجود دارد.

او تأکید می‌کند: «خطر این است که هیأت  از آن حالت توجه به اهل‌بیت و معارف فقط تبدیل به صوت شود؛ کمااینکه این خطر قرآن را هم تهدید می‌کند و پیغمبر صراحتاً می‌فرماید: "أخافُ علَيكُمُ استِخفافا بالدِّينِ".»

سعیدی‌آریا برای روشن‌تر شدن این موضوع مثال می‌زند: «ممکن است حتی کشوری باشد که قرآن بخواند و قرآن چاپ کند، اما در عمل، خبری از مفاهیم قرآنی همچون مبارزه با ظلم، برائت از مشرکین و مبارزه با کفار در آن دیده نشود.»

خروجی هیأت باید «آدم جهادگر» و «اهل معرفت» باشد

سعیدی‌آریا در ادامه، میزان اثرگذاری تربیتی و معرفتی را معیار اصلی ارزیابی یک هیأت تراز می‌داند و تأکید می‌کند که ثمره حضور در هیأت باید در شخصیت، رفتار و سبک زندگی مخاطب آشکار شود. او در این‌باره می‌گوید: هیأت تراز، هیأتی است که خروجی آن تربیت انسانِ جهادگر و اهل معرفت باشد.

این استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر اینکه عنوان «بچه هیأتی» صرفاً به حضور در مجالس عزاداری و بهره‌مندی از فضای معنوی هیأت محدود نمی‌شود، توضیح می‌دهد: اگر می‌گوییم بچه هیأتی، باید دست‌کم ۲۰ مسئله با این عنوان در ذهنمان تداعی شود؛ یعنی انسانی که دستش پاک است، حلال و حرام را رعایت می‌کند، نسبت به مردم احترام می‌گذارد و مجموعه‌ای از این ویژگی‌ها را در رفتار خود نشان می‌دهد.

به گفته این کارشناس مذهبی، معیار اثرگذاری معارف دینی صرفاً میزان عرضه و دریافت آن نیست، بلکه نحوه انعکاس این معارف در رفتار و عملکرد انسان اهمیت دارد. او با اشاره به همین مسئله و با استناد به همان نگرانی که در روایت پیامبر اکرم(ص) درباره تقلیل قرآن به صوت و ظاهر آن مطرح شده است، تأکید می‌کند: «هر زمان دیدیم که در کشور یا موقعیتی قرآن تلاوت شد، اما مفاهیم قرآنی در عمل مورد توجه قرار نگرفت، همان نگرانی پیامبر اکرم(ص) تحقق پیدا کرده است. در مورد هیأت نیز اگر مجلسی را ببینیم که از صوت مناسب و امکانات گسترده برخوردار است، اما اثر آن صرفاً به همین ظاهر محدود می‌شود، باید نسبت به این مسئله نگران بود.»

او برای تبیین فاصله میان حضور در هیأت و تربیت‌یافتگی در مکتب هیأت، به نمونه‌ای عینی اشاره می‌کند و می‌گوید: «وقتی از یک هیأت خارج می‌شوم و مادری به من مراجعه می‌کند و می‌گوید: "پسرم دو سال است در این هیأت شرکت می‌کند، اما نمی‌دانید در خانه چگونه با من صحبت می‌کند"، این نشان می‌دهد که هیأت نتوانسته اثر تربیتی لازم را بر مخاطب خود بگذارد.»

سعیدی‌آریا بر همین اساس، هیأت را نهادی تربیتی می‌داند که کارکرد آن باید در مناسبات واقعی زندگی مخاطب قابل مشاهده باشد. او با اشاره به ضرورت پیوند میان معارف اهل‌بیت(ع) و مسائل عینی زندگی می‌گوید: «هیأت جایگاه تربیت است. برای مثال، اگر در یک موقعیت تربیتی، صحیفه سجادیه و دعای ۲۴، که درباره حقوق و جایگاه پدر و مادر است، مطرح نشود و این مفاهیم به گوش مخاطب نرسد، بخشی از ظرفیت تربیتی هیأت مورد استفاده قرار نگرفته است.»

به اعتقاد این استاد حوزه و دانشگاه، اگر مفاهیم و معارف عاشورا از سطح یک روایت تاریخی فراتر نرود و به معرفت و رفتار تبدیل نشود، یکی از مهم‌ترین کارکردهای تربیتی هیأت محقق نشده است. او در تشریح این آسیب می‌گوید: «ممکن است فرد، واقعه کربلا را صرفاً یک جریان تاریخی و یک داستان ببیند؛ نه یک آموزش، نه یک معرفت و نه الگویی که بتواند از آن برای فهم و روش زندگی خود استفاده کند.»

سعیدی‌آریا در ادامه، با طرح این پرسش که آیا هیأت صرفاً باید محلی برای کسب حال معنوی باشد یا باید به سازندگی و ارتقای انسان منجر شود، تصریح می‌کند: «آیا مفهوم هیأت نیز همین است که فرد دو ساعت در مجلس حضور داشته باشد، حال معنوی پیدا کند و سپس از آن خارج شود، یا اینکه هیأت باید زمینه‌ساز سازندگی و ارتقای معرفتی و تربیتی انسان باشد؟»

او در عین حال تأکید می‌کند که تجربه‌های معنوی و حالات روحانی نیز بخش مهمی از کارکرد هیأت است و می‌گوید: «ما بسیاری از تجربه‌های معنوی خود، از جمله حضور قلب و اشک، را در همین هیأت‌ها، سخنرانی‌ها و مجالس عزاداری به دست آورده‌ایم.»

مهرواره‌ «هوای نو»؛ حلقه اتصال تجربه‌های موفق هیأت‌ها

مهرواره «هوای نو» چند سالی است با هدف شناسایی و معرفی هیأت‌های برگزیده و به اشتراک گذاشتن تجربه‌ها و الگوهای موفق فعالیت هیأت‌ها برگزار می‌شود؛ رویدادی که یکی از کارکردهای آن می‌تواند کمک به انتقال تجربه میان هیأت‌ها و جلوگیری از تکرار مسیرهای آزمون و خطا باشد.

سعیدی‌آریا در ارزیابی نقش این مهرواره در رشد و خلاقیت هیأت‌ها، تأثیر آن را «بسیار زیاد» می‌داند و با اشاره به تجربه حضور خود در این مهرواره، بر اهمیت ایجاد ارتباط میان هیأت‌ها و انتقال تجربه‌های موفق تأکید می‌کند.

او یکی از مشکلات جدی موجود در عرصه فعالیت هیأت‌ها را موازی‌کاری عنوان می‌کند و توضیح می‌دهد: «یک هیأت برای انجام یک فعالیت خلاقانه، زمان زیادی صرف می‌کند و در نهایت تجربه‌ای را به نتیجه می‌رساند. این تجربه باید بتواند به‌عنوان پله‌ای برای هیأت‌های دیگر مورد استفاده قرار گیرد.»

به گفته سعیدی‌آریا، اگر این تجربه‌ها منتقل نشوند، هیأت‌های دیگر برای رسیدن به همان نقطه ناچارند مسیر طی‌شده را دوباره تجربه کنند؛ مسیری که ممکن است زمان و هزینه زیادی از آنها بگیرد.
 
این استاد حوزه و دانشگاه، معرفی هیأت‌ها به یکدیگر و به اشتراک گذاشتن تجربه‌ها و الگوهای موفق را از مهم‌ترین کارکردهای چنین مهرواره‌هایی می‌داند و می‌گوید: «یکی از اقدامات ارزشمند این مهرواره‌ها، معرفی افراد و هیأت‌ها به یکدیگر و ارائه کارها و الگوهای موفق آنهاست؛ برای اینکه لازم نباشد یک تجربه را افراد و هیأت‌های مختلف، هر کدام به‌صورت جداگانه تکرار کنند.»

سعیدی‌آریا در نهایت، حاصل این فرآیند را هم‌افزایی میان هیأت‌ها می‌داند و تأکید می‌کند: «این تعامل و هم‌افزایی میان هیأت‌ها می‌تواند به رشد و ارتقای فعالیت آنها کمک کند.»

آیا می‌توان برای هیأت‌ها نمره تعیین کرد؟

سنجش و ارزیابی عملکرد هیأت‌ها، به‌ویژه زمانی که قرار باشد میان هیأت‌های مختلف مقایسه‌ای صورت بگیرد، یکی از موضوعات مهم در مسیر ارتقای کیفیت فعالیت آنهاست. تجربه برنامه‌هایی مانند «محفل» و «حسینیه معلی» نشان داده است که می‌توان برای ارزیابی ظرفیت‌های دینی، شاخص‌ها و چارچوب‌هایی برای مقایسه و رقابت تعریف کرد؛ اما آیا می‌توان همین الگو را برای سنجش عملکرد هیأت‌ها به کار گرفت و برای آنها معیارهای مشخصی در نظر گرفت؟

 سعیدی‌آریا معتقد است سنجش عملکرد هیأت‌ها نمی‌تواند به یک ارزیابی کاملاً دقیق و صددرصدی تبدیل شود. او در این‌باره می‌گوید: «سنجش واقعی و صددرصدی حتی در آزمون‌هایی مانند امتحانات و کنکور نیز امکان‌پذیر نیست. ممکن است یک طلبه یا دانش‌آموز به دلیل اضطراب، عملکردی متفاوت از توانایی واقعی خود داشته باشد. عوامل متعددی می‌توانند بر نتیجه ارزیابی تأثیر بگذارند.»

او بر همین اساس تأکید می‌کند:«نمی‌توان انتظار داشت که یک معیار کاملاً دقیق برای سنجش عملکرد هیأت‌ها وجود داشته باشد. برای شناخت دقیق یک هیأت، لازم است افرادی که در آن حضور دارند، طی سال‌ها در ارتباط با آن هیأت باشند و بتوانند درباره روند فعالیت آن اظهارنظر کنند.»

با این حال، سعیدی‌آریا امکان یک ارزیابی کلی و حدودی را رد نمی‌کند و می‌گوید: « سنجش کلی و حدودی امکان‌پذیر است؛ به شرط آنکه متغیرها و شاخص‌های مورد ارزیابی با دقت بیشتری تعریف شوند.»

سنجش هیأت‌ها نیازمند ارزیابی مستمر است

سعیدی‌آریا برای دقیق‌تر شدن ارزیابی هیأت‌ها، بر ضرورت پایش مستمر عملکرد آنها در طول زمان تأکید می‌کند؛ چراکه به باور او، ارزیابی یک هیأت در یک مقطع زمانی نمی‌تواند به‌تنهایی تصویر کاملی از مسیر رشد یا افت آن ارائه دهد. او در توضیح این شیوه می‌گوید: «برای مثال، می‌توان فعالیت هیأت‌ها را در طول سال به‌صورت مستمر بررسی کرد؛ اینکه یک هیأت به‌طور هفتگی چه فعالیتی داشته است. سپس طی یک بازه سه‌ساله، روند فعالیت آن بررسی شود؛ از جمله میزان پیشرفت یا پسرفت، تغییرات جمعیتی، نسبت جوانان و افراد مسن، میزان توجه به مسائل روز، میزان پرداختن به موضوعات گذشته و همچنین سهم مسائل شرعی، اخلاقی و احکامی در برنامه‌های هیأت.»

به گفته او، بررسی این شاخص‌ها در یک بازه زمانی مشخص، امکان مشاهده تغییرات و روند حرکت یک هیأت را فراهم می‌کند: «با ثبت این شاخص‌ها می‌توان روند پیشرفت یا کاهش عملکرد هیأت را اندازه‌گیری کرد. این ارزیابی در طول زمان و از طریق ارتباط مستمر است که می‌تواند دقت فرآیند سنجش را افزایش دهد.»

او برای توضیح اهمیت این استمرار، ارزیابی هیأت را به رابطه پزشک و بیمار تشبیه می‌کند: «این وضعیت مانند پزشکی است که به‌صورت مستمر وضعیت بیمار خود را دنبال می‌کند. وقتی پزشک چند سال با بیمار در ارتباط باشد، سابقه او، بیماری‌های مختلف و روند بهبودش را می‌شناسد و می‌داند کدام دارو در چه شرایطی برای او مؤثرتر بوده است.»

سعیدی‌آریا در جمع‌بندی این دیدگاه، استمرار در ارزیابی و ارتباط میان هیأت‌ها و یک مرکز ناظر را عاملی برای افزایش دقت این فرآیند می‌داند و می‌گوید: « اگر این روند استمرار داشته باشد؛ یعنی هیأت‌ها به‌صورت مستمر خود را با یک مرکز مشخص ارزیابی و پایش کنند و با آن مرکز تبادل اطلاعات داشته باشند، فرآیند سنجش می‌تواند بسیار دقیق‌تر انجام شود.»

منبع: ایرنا